„Leksykon Opolanek” z prestiżową Nagrodą Naukową SBP im. Adama Łysakowskiego
Wyjątkowe wyróżnienie dla publikacji przypominającej historię kobiet, które współtworzyły Opole
To ogromny sukces autorek Leksykonu Opolanek oraz ważny moment dla całego środowiska kulturalnego i bibliotekarskiego Opola. Publikacja została laureatem prestiżowej Nagrody Naukowej Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich im. Adama Łysakowskiego za 2025 rok. Kapituła konkursu przyznała wyróżnienie w kategorii prac dokumentacyjno-informacyjnych, doceniając niezwykle cenną działalność autorek na rzecz przypominania i popularyzowania historii kobiet związanych z Opolem oraz ich wpływu na rozwój życia społecznego, edukacyjnego i kulturalnego miasta.
Nagroda ma szczególny wymiar, ponieważ została przyznana za publikację, która nie tylko dokumentuje losy wybitnych opolanek, ale przede wszystkim oddaje głos kobietom przez dziesięciolecia pozostającym poza głównym nurtem historii. Wśród nich wyjątkowe miejsce zajmują bibliotekarki – ciche bohaterki codzienności, które po 1945 roku współtworzyły intelektualne i kulturalne fundamenty powojennego Opola.
Kapituła konkursu podkreśliła, że Leksykon Opolanek w niezwykle rzetelny i poruszający sposób ukazuje ogrom pracy opolskich bibliotekarek, animatorek kultury, edukatorek i społeczniczek. Kobiety te nie tylko organizowały życie biblioteczne i popularyzowały czytelnictwo, ale również integrowały środowiska lokalne, współpracowały z naukowcami, organizowały wydarzenia kulturalne i dokumentowały regionalne dziedzictwo.
Wiele z nich pozostawało do tej pory postaciami niemal anonimowymi. Ich działalność była dyskretna, często wykonywana bez rozgłosu i oczekiwania na uznanie. Efekty ich pracy widoczne były dopiero po latach – w poziomie edukacji mieszkańców, rozwoju kultury oraz budowaniu tożsamości lokalnej społeczności. Dzięki Leksykonowi Opolanek ich nazwiska i historie wracają do zbiorowej pamięci mieszkańców miasta.
Projekt wyjątkowy w skali kraju
Leksykon Opolanek to przedsięwzięcie bez precedensu. Po raz pierwszy w Polsce podjęto próbę stworzenia tak obszernej publikacji poświęconej kobietom związanym z jednym miastem. Dotychczas opracowano 200 biogramów opolanek reprezentujących różne epoki, środowiska społeczne i zawody.
Na kartach publikacji spotykają się księżne i nauczycielki, bibliotekarki i lekarki, społeczniczki i artystki, zakonnice, sportsmenki, działaczki narodowe i animatorki kultury. Wszystkie połączyło jedno – miały realny wpływ na rozwój Opola i jego mieszkańców.
Leksykon Opolanek został wydany przez Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Opolu, a finansowany przez Urząd Miasta Opola oraz Uniwersytet Opolski. Dzięki temu możliwe było opracowanie i wydanie wyjątkowego projektu dokumentującego historię oraz dorobek kobiet związanych z Opolem.
Pomysł stworzenia książki narodził się podczas obchodów 800-lecia Opola. 8 marca 2017 roku na fanpage’u „800 lat Opola” pojawiła się sonda dotycząca najbardziej zasłużonych i pamiętanych opolanek. W ciągu kilkudziesięciu minut mieszkańcy wskazali ponad sto nazwisk kobiet, które ich zdaniem zasługiwały na przypomnienie. Tak powstała pierwsza lista bohaterek przyszłego Leksykonu.
Do pomysłu autorki wróciły po powołaniu przez prezydenta Opola Rady Kobiet. Jednym z postulatów nowo utworzonego ciała było stworzenie w mieście przestrzeni symbolicznie poświęconej kobietom – dzielnicy, w której patronkami ulic byłyby wyłącznie kobiety. Wtedy ponownie zaczęto gromadzić nazwiska opolanek, których dokonania zasługiwały na trwałe upamiętnienie.
Jak podkreślają autorki, bardzo szybko okazało się, że historia Opola pełna jest niezwykłych kobiet, które przez lata pozostawały niemal niewidoczne w oficjalnych opracowaniach historycznych.
Bibliotekarki – „siłaczki” powojennego Opola
Szczególne miejsce w publikacji zajmują bibliotekarki, które odegrały ogromną rolę w odbudowie życia intelektualnego i kulturalnego miasta po II wojnie światowej. To dzięki ich zaangażowaniu biblioteki stawały się miejscami edukacji, spotkań, rozwoju zainteresowań i wymiany myśli.
W pierwszym tomie Leksykonu Opolanek znalazły się między innymi biogramy Jadwigi Leszczyńskiej, Janiny Kościów, Alicji Tomalskiej, Marii Deblessem, Haliny Gąszczyńskiej, Władysławy Gromek, Anieli Kośnej, Danuty Tokarzowej czy Ewy Wyglendy.
To kobiety, które przez całe życie budowały środowisko bibliotekarskie Opolszczyzny, tworzyły instytucje kultury i wspierały rozwój edukacji. Wiele z nich aktywnie działało społecznie, organizowało wydarzenia kulturalne, popularyzowało literaturę i pomagało młodym ludziom zdobywać wiedzę.
Jadwiga Leszczyńska była założycielką polskiej szkoły w powojennym Pokoju oraz inicjatorką Miejskiej Biblioteki Publicznej w Opolu. Wyróżniała ją ogromna wrażliwość społeczna oraz przekonanie, że obowiązkiem ludzi wykształconych jest szerzenie oświaty.
Halina Gąszczyńska, wieloletnia wicedyrektor Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Opolu, przez lata angażowała się w działalność pedagogiczną i kulturalną. Danuta Tokarzowa była pierwszą przewodniczącą Zarządu Okręgu Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich w województwie opolskim, a Ewa Wyglenda stworzyła imponujące archiwum biograficzne postaci związanych ze Śląskiem.
Autorki podkreślają, że odkrywanie historii tych kobiet było dla nich doświadczeniem niezwykle poruszającym.
Sukces, który poruszył mieszkańców
Ogromne zainteresowanie mieszkańców Opola towarzyszyło już promocjom kolejnych tomów publikacji. Premiera pierwszego tomu odbyła się w Miejskiej Bibliotece Publicznej w Opolu, natomiast promocja drugiego tomu miała miejsce w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej im. Emanuela Smołki i zgromadziła ponad 200 uczestników.
Spotkania stały się nie tylko okazją do prezentacji książki, ale również ważnym wydarzeniem społecznym i symbolicznym przypomnieniem o kobietach, które przez dekady budowały historię miasta.
Nagroda SBP im. Adama Łysakowskiego stanowi potwierdzenie, że publikacja ma ogromną wartość nie tylko regionalną, ale również ogólnopolską. Patron nagrody – Adam Łysakowski – był wybitnym bibliotekarzem, bibliografem i organizatorem bibliotekarstwa w Polsce. Wyróżnienie jego imienia przyznawane jest publikacjom mającym szczególne znaczenie dla rozwoju teorii i praktyki bibliotekarskiej.
Uroczyste wręczenie dyplomów autorom nagrodzonych publikacji odbędzie się 29 maja 2026 roku podczas Międzynarodowych Targów Książki w Warszawie na PGE Narodowym.
Tekst powstał we współpracy z Katarzyną Mazur – Kuleszą współautorką „Leksykonu Opolanek” oraz członkinią I i II kadencji Rady Kobiet w Opolu
Wywiad z Katarzyną Mazur-Kuleszą i Anną Pobóg-Lenartowiczwspółautorkami„Leksykonu Opolanek” oraz członkiniami I i II kadencji Rady Kobiet w Opolu
„Ta nagroda jest przede wszystkim dla kobiet, które przez lata pracowały dla Opola”
Jak przyjęły panie informację o przyznaniu Nagrody Naukowej SBP im. Adama Łysakowskiego?
Anna Pobóg-Lenartowicz:
Przede wszystkim z ogromnym wzruszeniem. Oczywiście to wielki zaszczyt i satysfakcja dla autorek, ale mamy świadomość, że ta nagroda tak naprawdę należy do wszystkich bohaterek naszego Leksykonu. To właśnie ich historie zasługują na uznanie i pamięć. Przez wiele miesięcy pracowałyśmy nad biogramami kobiet, które często działały w cieniu, bez rozgłosu, nie oczekując nagród ani publicznego uznania. Dziś symbolicznie oddajemy im należne miejsce w historii miasta.
Katarzyna Mazur-Kulesza:
To dla nas także potwierdzenie, że warto podejmować takie inicjatywy. Historia kobiet przez lata była traktowana marginalnie. Tymczasem bez tych kobiet Opole nie wyglądałoby tak, jak wygląda dzisiaj. Szczególnie cieszy nas, że kapituła zwróciła uwagę na bibliotekarki i ich ogromny wkład w rozwój miasta. To środowisko, które miało olbrzymi wpływ na edukację, kulturę i budowanie lokalnej wspólnoty.
Bibliotekarki zajmują w Leksykonie szczególne miejsce. Dlaczego właśnie im poświęciły panie tak wiele uwagi?
Katarzyna Mazur-Kulesza:
Bo były prawdziwymi organizatorkami życia intelektualnego Opola po wojnie. Biblioteki nie były wtedy jedynie miejscami wypożyczania książek. To były przestrzenie budowania polskiej kultury, edukowania społeczeństwa, integrowania mieszkańców. Bibliotekarki organizowały spotkania autorskie, wydarzenia kulturalne, popularyzowały literaturę i wspierały rozwój młodych ludzi.
Często działały ponad swoje obowiązki zawodowe. Wykonywały ogromną pracę społeczną, dokumentowały regionalne dziedzictwo, współpracowały z naukowcami i instytucjami kultury. Bez nich trudno byłoby odbudować życie kulturalne miasta po 1945 roku.
Anna Pobóg-Lenartowicz:
Co ważne, większość z nich pozostawała niemal anonimowa. To były kobiety bardzo skromne. Ich działalność nie była spektakularna medialnie, ale miała ogromne znaczenie dla kolejnych pokoleń mieszkańców. Można powiedzieć, że były „cichymi bohaterkami” codzienności.
Czy podczas pracy nad książką odkryły panie postaci, które szczególnie panie poruszyły?
Katarzyna Mazur-Kulesza:
Takich historii było bardzo wiele. Niezwykle poruszająca była dla mnie postać Jadwigi Leszczyńskiej. To kobieta o niezwykłej odwadze i poczuciu misji społecznej. Była nauczycielką, bibliotekarką, inicjatorką Miejskiej Biblioteki Publicznej w Opolu. Przetrwała Auschwitz-Birkenau, a mimo traumatycznych doświadczeń po wojnie poświęciła się pracy dla innych.
Jej przekonanie, że obowiązkiem ludzi wykształconych jest szerzenie oświaty, robi ogromne wrażenie również dziś.
Anna Pobóg-Lenartowicz:
Mnie fascynowały kobiety, które wyprzedzały swoje czasy. Taką osobą była choćby Janina Kościów – bibliofilka, podróżniczka, niezwykle aktywna działaczka kulturalna. Z kolei Ewa Wyglenda stworzyła imponujące archiwum materiałów biograficznych dotyczących Śląska. To była gigantyczna praca dokumentacyjna, wykonywana z ogromną pasją i precyzją.
„Leksykon Opolanek” jest także ważnym głosem w dyskusji o roli kobiet w historii miasta.
Anna Pobóg-Lenartowicz:
Zdecydowanie tak. Bardzo często historia opowiadana była głównie przez pryzmat mężczyzn. Tymczasem kobiety od wieków współtworzyły Opole – rozwijały edukację, kulturę, działalność społeczną, medycynę czy sport. Chciałyśmy pokazać, że ich wkład był ogromny i zasługuje na trwałe upamiętnienie.
Katarzyna Mazur-Kulesza:
To także ważny projekt z punktu widzenia działalności Rady Kobiet w Opolu. Leksykon przypomina, że kobiety od zawsze były aktywne społecznie, przedsiębiorcze i zaangażowane w życie miasta. Może być inspiracją dla współczesnych opolanek i młodych dziewczyn, które szukają dziś swoich autorytetów.
Skąd w ogóle narodził się pomysł stworzenia Leksykonu?
Anna Pobóg-Lenartowicz:
Początkiem była akcja zorganizowana podczas obchodów 800-lecia Opola. Na fanpage’u jubileuszowym zapytaliśmy mieszkańców o najbardziej zasłużone opolanki. Reakcja była natychmiastowa – w bardzo krótkim czasie pojawiło się ponad sto nazwisk kobiet, które mieszkańcy uznali za warte przypomnienia.
Później, już podczas prac Rady Kobiet, wróciłyśmy do tego pomysłu. Zaczęłyśmy tworzyć kolejne listy nazwisk i szybko zrozumiałyśmy, jak ogromny materiał historyczny mamy do opracowania.
Czy będą kolejne tomy?
Katarzyna Mazur-Kulesza:
Zdecydowanie mamy taką nadzieję. Lista kobiet, które zasługują na przypomnienie, jest bardzo długa. Wciąż odkrywamy nowe historie i kolejne niezwykłe postaci.
Anna Pobóg-Lenartowicz:
Materiału wystarczy jeszcze na kilka tomów. W kolejnych częściach chcemy zaprezentować także kobiety żyjące – aktywne współcześnie opolanki, które dziś współtworzą życie miasta. To naturalna kontynuacja projektu.
Czym dla pań osobiście jest „Leksykon Opolanek”?
Anna Pobóg-Lenartowicz:
To przede wszystkim opowieść o pamięci. O przywracaniu kobiet do historii miasta, które współtworzyły swoją codzienną pracą, odwagą i zaangażowaniem.
Katarzyna Mazur-Kulesza:
A także o wdzięczności. Bo dzięki tym kobietom Opole stało się miejscem bogatym kulturowo, otwartym i rozwijającym się. Naszym obowiązkiem było o nich opowiedzieć.
