Niezwykłe historie opolskich ulic (41): Zamkowa – wielka historia na małej przestrzeni [ZDJĘCIA]

Jej nazwa pochodzi oczywiście od Zamku Piastowskiego. Dawniej ulicę zamykała brama Zamkowa, jedna z pięciu bram miejskich. W roku 1800 została jako pierwsza rozebrana.

Pierwszy raz odnotowana w dokumentach w 1459 roku. Burggassen, czyli zaułek Zamkowy. Prowadziła od centrum do Zamku Piastowskiego na Ostrówku. To właśnie dlatego w średniowieczu nazywano ją „zamkową uliczką”. „Gdy zamek stał się bardziej rezydencją niż warownią, zaczęto ją nazywać Schloss Gasse, a od 1842 Schloss Strasse – czytamy w „Ludzie i historia w nazwach ulic Opola” autorstwa Moniki Choroś i Łucji Jarczak.

Epizod z Gródecką

Status ulicy otrzymała cztery wieki później, bo w 1859 roku i jest jedną z niewielu w mieście, która nosi pierwotną nazwę. Zaraz po wojnie (1945 r.) nowa władza na krótko zmieniła tę historyczną nazwę na Gródecka (od „gródek”, czyli pierwotnie osada obronna usytuowana w trudno dostępnych miejscach lub warowna siedziba księcia, ośrodek lokalnej władzy wojskowej, administracyjnej i gospodarczej). Na szczęście trwało to tylko „chwilę”.

Miejscówka książąt, hrabiów, baronów, aptekarzy i… króla

Idąc od Rynku w kierunku Żółtego mostku po prawej stronie napotykamy Kamienicę Książęcą. To jedna z najstarszych budowli na rogu ulicy Zamkowej i Rynku. Jest wśród nielicznych, która nie uległa spaleniu w 1945 r. Historycznie związana z książętami piastowskimi. W 1655 r. miał gościć w niej król Polski Jan Kazimierz, który odwiedził także znajdujący się naprzeciwko kościół Franciszkanów.

Budynek powstał prawdopodobnie w XVI w. Dzisiejszy kształt otrzymał w XVII wieku, a klasycystyczny wystrój architektoniczny w 1824 roku. Do roku 1532 obiekt w tym miejscu był własnością książąt piastowskich. Po śmierci ostatniego Piasta z linii opolsko-raciborskiej, kamienica przeszła w ręce barona Fragsteina.

W urbarzach I i II z 1532 i 1533 roku występuje jako „dom książęcy” i od niego zaczyna się wykaz domów w mieście (stąd historyczna nazwa Kamienica nr 1). Nie wiadomo jaką funkcję wówczas spełniał ani co się w nim znajdowało. Z chwilą przejęcia w 1558 roku księstwa z zastawów pod bezpośrednią władzę cesarza, dom książęcy został 22 lipca 1558 roku sprzedany wicekanclerzowi księstwa Janowi von Wolff z Solca koło Głogówka. Sześć lat później właściciel otrzymał na ten dom cesarski „mocny list”. W urbarzu III z 1566 roku umieszczony został w wykazie wolnych domów szlacheckich z uwagą, że „jest to dawny dom książęcy, którego obecnym właścicielem jest Jan Wolff, były wicekanclerz księstwa”.

Dom uległ prawie całkowitemu zniszczeniu w czasie wielkiego pożaru miasta w 1615 roku. Później stał się własnością hrabiowskiego rodu Oppersdorfów z Głogówka. W XVII wieku właściciele zakupili sąsiednią działkę, odbudowali i powiększyli kamienicę. W opracowaniu Romana Sękowskiego: „Opole: rozwój przestrzenny miasta do końca XVII wieku (szkice i wypisy źródłowe)” czytamy: „Burmistrz miasta Chrystian Rolcke prowadził tu winiarnię, była tu również znana miejska apteka „Pod Lwem”, i wreszcie w 1717 roku kamienicę kupiła baronowa Luiza von Fragstein. W drugiej połowie XVIII wieku pierwsze piętro zajmował major wojsk pruskich von Rander”. W 1824 roku budynek wykupił aptekarz Heinrich Grabowsky. Otworzył w nim wspomnianą już aptekę „Pod Lwem”, która funkcjonowała w tym samym miejscu aż do lat 50. ubiegłego wieku.

Kiedyś Milicja Obywatelska, dzisiaj Archiwum

Przy tej króciutkiej uliczce znajduje się jeszcze jedna ważna kamienica, dzisiaj siedziba Archiwum Państwowego. Choć przebudowywana, pozostaje jednym z najstarszych domów w zniszczonym wojną śródmieściu. Budynek powstawał etapami od 1765 r.

„Zapewne z wykorzystaniem piwnic budynków starszych, zburzonych na przełomie XVII i XVIII w.” – czytamy na stronie zabytek.pl

Pełnił on funkcje mieszkalno- produkcyjne, znajdowała się tam na przykład wytwórnia skóry zelówkowej Maxa Pinkusa (ur. 3 grudnia 1857 w Prudniku, zm. 19 czerwca 1934 tamże) – niemieckiego przedsiębiorcy, bibliofila i mecenasa sztuki pochodzenia żydowskiego. Był honorowym członkiem Zrzeszenia Śląskich Przemysłowców Tekstylnych, od 1923 pełnił funkcję zastępcy przewodniczącego Izby Handlowej w Opolu, honorowy obywatel Prudnika.

W latach późniejszych obecne Archiwum Państwowe wielokrotnie przebudowywano. W okresie 1945 – 47 budynek był siedzibą klasztoru oo. franciszkanów, do 1972 r. mieścił się tam komisariat Milicji Obywatelskiej, z czym związana była częściowa przebudowa wnętrz. Pomieszczenia w skrzydle wschodnim przebudowano na sklepy. Od 1972 r. jest siedzibą Archiwum, wtedy nazywanego Miejskim.

Żółty kolor pozostał

Wystarczy przejść kolejnych kilkanaście metrów, aby spotkać legendarnego Papę Musioła, którego pomnik odsłonięto w 2008 roku. Dalej jest już Most Zamkowy, przez mieszkańców ochrzczony Żółtym mostkiem. Wybudowano go w 1864 roku, a konstrukcja stalowa pochodzi z okresu po 1868 roku. Wcześniej był tam średniowieczny most drewniany, odbudowany po II wojnie światowej. Niedawno zakończył się kompleksowy remont. Charakterystyczny żółty kolor oczywiście pozostał.

Zielony skwer po Złotej Jedynce

Jeszcze przed mostem, ale po drugiej stronie pomnika Papy Musioła, jest niewielki skwer, od 2014 roku noszący imię Heleny Lehr. Przyjaciółki Edmunda Omańczyka i działaczki Związku Polaków w Niemczech oraz Związku Harcerstwa Polskiego w Niemczech. To właśnie wspólnie z Osmańczykiem w 1972 roku opracowali album „Polacy spod znaku Rodła”.

Wcześniej właśnie w tym miejscu była Złota Jedynka. Tak nazywał się (niem. Goldene Eins) dom przy ulicy Minorytów 1, pomiędzy kościołem Franciszkanów a Młynówką. Zbudowany w 1895 roku, zniszczony w 1945. Pozyskany z rozbiórki materiał ceglany wykorzystano do odbudowy klasztoru Franciszkanów. Tak pisał o tym miejscu Andrzej Hamada w 2002 roku na łamach Gazety Wyborczej.

„XIX-wieczny budynek Złotej Jedynki należał do Richarda Groegera, który prowadził tutaj handel i wyszynk piwa. W latach 30. XX wieku elektyczny budynek coraz częściej spotykał się z krytyką profesjonalistów, m.in. w 1932 roku negatywnie wyrażał się o tym obiekcie ówczesny architekt miejski Schmidt: że jego obecność razi w tym miejscu, że udziwniona architektura kłóci się z dostojnym gotykiem kościoła, że jego nazbyt rozbudowana bryła zasłania widok na zabytkowy kościół. I z pewnością nie mógł przewidzieć, że już dziesięć lat później nastąpi tragiczne rozwiązanie problemu, nieubłagane losy wojny dokonają dzieła zniszczenia”.

Przed 1895 rokiem stał na tym miejscu budynek o wiele mniejszy i skromniejszy, A W XVII wieku była tam siedziba hrabiego Welczeka (Wilczka).

Miejsce spoczynku opolskich Piastów

Nieistniejąca już Złota Jedynka sąsiadowała z gotyckim kościołem Świętej Trójcy, przez opolan zwanym potocznie Franciszkanów. Na koniec „wycieczki” nie można przecież zapomnieć o tym jednym z najważniejszych miejsc dla historii miasta. W jego podziemiach znajduje się nekropolia Piastów opolskich, którzy władali Opolem i księstwem od XII niemal do połowy XVI w. W świątyni pochowano 14 książąt i księżnych tych ziem. Tylko trójka spoczęła w innych miejscach. Znajdują się tu grobowce fundatorów kościoła i klasztoru franciszkanów w Opolu – Bolesława I, Bolesława II i Bolesława III oraz księżnej Anny Oświęcimskiej. W podziemiach, pod prezbiterium, spoczęli natomiast pozostali książęta opolscy, m.in. Władysław II Opolczyk, fundator Sanktuarium Jasnogórskiego czy księżna Elżbieta, wnuczka króla Władysława Łokietka.

Dariusz Król