Siostry Poliwodzianki – odważne i niezłomne

W tym roku, w 103. rocznicę powołania Związku Polaków w Niemczech, w Opolu na skrzyżowaniu ulic Strumykowej i Stawowej tamtejszemu rondu nadano imię Sióstr Poliwodzianek. Wydarzenie upamiętnia pięć niezwykłych kobiet, których życie i działalność wpisały się na trwałe w historię regionu. Inicjatorem upamiętnienia był prezydent Opola Arkadiusz Wiśniewski oraz Rada Kobiet w Opolu, we współpracy ze Stowarzyszeniem Rodło Opole i Polskim Towarzystwem Historycznym – Oddział w Opolu.

Patriotyczny dom

Rondo nie jest jedynie punktem orientacyjnym na mapie miasta – to symbol odwagi, niezłomności i poświęcenia kobiet, które w trudnych warunkach tworzyły przestrzeń dla polskości. Siostry: Franciszka Wawrzynek, Bronisława Gomoła, Anna Smolka, Róża Poliwoda i Zofia Hajduk, córki Franciszka Poliwody i Franciszki z domu Langosz, dorastały w patriotycznym domu w Wójtowej Wsi. Jako działaczki Związku Polaków w Niemczech angażowały się w życie społeczne i kulturalne Opola i jego okolic.

Aresztowane, więzione, prześladowane

Ich aktywność miała wysoką cenę – były aresztowane, więzione w obozach koncentracyjnych, pozbawiane majątku i prześladowane. Mimo to nie porzuciły swojej misji. Były niezłomne, solidarne i wierne obranej drodze. Nie tylko wspierały swoich bliskich, ale same tworzyły historię – zarówno w konspiracji, jak i na polu działalności kulturalnej czy społecznej.

Upamiętnienie Sióstr Poliwodzianek w przestrzeni miejskiej ma kilka ważnych znaczeń. Historycznie przypomina o ich niezłomności i wkładzie w dzieje Opola. Społecznie wzmacnia obecność kobiet w przestrzeni symbolicznej miasta. Także lokalne, ponieważ siostry wywodziły się z Wójtowej Wsi, położonej nieopodal miejsca upamiętnienia. I wreszcie praktyczne, gdyż rondo znajduje się w rozwijającej się dzielnicy, co sprzyja codziennemu przypominaniu o ich losach.

Trwały symbol pamięci

– To ważny krok w stronę pełniejszego docenienia kobiet, które miały ogromny wpływ na kształtowanie historii naszego miasta. Siostry Poliwodzianki są wzorem odwagi, solidarności i siły, którą chcemy przypominać kolejnym pokoleniom – uważa prezes Stowarzyszenia Rodło Opole oraz członkini Rady Kobiet w Opolu, Katarzyna Mazur-Kulesza.  – Rondo im. Sióstr Poliwodzianek to nie tylko element miejskiej infrastruktury, lecz także trwały symbol pamięci i inspiracji do dalszego upamiętniania kobiecych historii w przestrzeni Opola – dodaje.

Od dziecka aktywna i zaangażowana

Franciszka Wawrzynek – (1909 – 1990) – ur. w Wójtowej Wsi, z domu Poliwoda, siostra Bronisławy Gomoły, Anny Smolki, Róży Poliwody i Zofii Hajduk. Od dziecka brała udział w polskim ruchu teatralnym, później – śpiewaczym (w chórze „Halka” oraz Chórze Górnośląskim). W 1929 r. wyszła za mąż za znanego działacza życia polskiego Jana Wawrzynka, wspólnie prowadzili Gospodę Polską w Strzelcach Opolskich, po jej likwidacji przez hitlerowców wrócili do Opola, gdzie pracowali w Związku Polaków w Niemczech. W czasie II wojny światowej, po aresztowaniu męża, angażowała się w działalność Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej. Po II wojnie była organizatorką życia społecznego i kulturalnego w Wójtowej Wsi. Śpiewała w reaktywowanym chórze „Halka”, pomagała w organizacji polskich szkół. Pracowała w urzędzie gminy w Wójtowej Wsi, działała społecznie w Lidze Kobiet. Rodzina Wawrzynków do dziś funduje nagrodę na najlepszą pracę magisterską poświęconą dziejom Śląska.

Dwukrotna więźniarka Ravensbruck

Bronisława Gomoła (1910 – 1979) – ur. w Wójtowej Wsi, z domu Poliwoda, siostra Franciszki Wawrzynek, Anny Smolki, Róży Poliwody i Zofii Hajduk, żona Józefa Gomoły (organizatora życia polskiego, dyrygenta polskich chórów), od dziecka brała udział w pracach Związku Polaków w Niemczech, śpiewała w polskim chórze „Lutnia” oraz „Gwiazda”, angażowała się w działalność Związku Młodzieży Polsko-Katolickiej, w czasie II wojny działała w Armii Krajowej, dwukrotnie była więźniarką obozu koncentracyjnego w Ravensbruck. Po II wojnie światowej angażowała się w życie s  połeczne i kulturalne, głównie powiatu strzeleckiego. Dla przyjaciół „Pani Sława“, jak ją nazywano, pozostała w pamięci jako osoba odważna, pełna ciepła i wrażliwości, a przede wszystkim kochająca matka.

Matka chrzestna statku S/S Opole

Anna Smolka – (1916-1992) – z domu Poliwoda, ur. w Wójtowej Wsi, siostra Franciszki Wawrzynek, Bronisławy Gomoły, Róży Poliwody i Zofii Hajduk, żona Alojzego Smolki. Uczennica polskiej szkoły mniejszościowej w Wójtowej Wsi, członkini ZHP w Niemczech oraz Związku Młodzieży Polskiej na Śląsku, następnie aktywnie uczestniczyła w pracach Związku Polaków w Niemczech oraz Związku Śląskich Kół Śpiewaczych, uczestniczyła w amatorskim ruchu teatralnym, zwłaszcza w polskim teatrzyku kukiełkowym (jedynym na terenie Niemiec). W czasie II wojny współpracowała ze Związkiem Walki Zbrojnej i Armią Krajową. Po II wojnie współpracowała z chórem „Lutnia”, współtworzyła polski ruch teatralny, udzielała się społecznie w Lidze Kobiet, Froncie Jedności Narodu, Opolskim Towarzystwie Kulturalno-Oświatowym, była wiceprzewodniczącą Miejskiej Rady Narodowej w Opolu (przy Karolu Musiole). Była matką chrzestną statku S/S Opole. Pracowała w Lidze Kobiet, Towarzystwie Rozwoju Ziem Zachodnich, Opolskiego Towarzystwa Kulturalno-Oświatowego. Działaczka społeczna. Pochowana w alei zasłużonych cmentarza na Półwsi.

Pasażerka transportu śmierci

Zofia Hajduk (1920-2002) – ur. w Wójtowej Wsi, z domu Poliwoda, siostra Franciszki Wawrzynek, Bronisławy Gomoły, Róży Poliwody, Anny Smolki, żona Ryszarda Hajduka, uczennica polskiej szkoły mniejszościowej w Wójtowej Wsi oraz polskiego gimnazjum żeńskiego w Raciborzu z siedzibą w Tarnowskich Górach, pracowała w Związku Polaków na Śląsku, Związku Młodzieży Polskiej na Śląsku Opolskim, „Katoliku”, Związku Harcerstwa Polskiego w Niemczech, prowadziła zespoły dziecięce i młodzieżowe w Wójtowej Wsi, Chróścicach, Gosławicach, Węgrach, Szczepanowicach. Aktywnie uczestniczyła w polskim ruchu teatralnym. Na początku września 1939 r. aresztowana i zesłana do obozu koncentracyjnego w Ravensbruck, z którego została warunkowo zwolniona w 1940 r. Działała w ruchu oporu w Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej. W 1943 r. ponownie aresztowana i wysłana do obozu w Auschwitz-Birkenau. W styczniu 1945 wraz z transportem śmierci wyruszyła do Wodzisławia a stamtąd została odtransportowana ponownie do obozu w Ravensbruck. Po powrocie do Opola w lipcu 1945 r. otworzyła w Wójtowej Wsi Dom Ludowy, reaktywowała też chór Halka oraz Lutnia, później pełniła szereg funkcji w organizacjach kombatanckich, współpracowała także z rozgłośnią Polskiego Radia w Opolu.

Inna od sióstr

Róża Poliwoda (1917-1983) – ur. w Wójtowej Wsi, z domu Poliwoda, siostra Franciszki Wawrzynek, Bronisławy Gomoły, Anny Smolki i Zofii Hajduk. W przeciwieństwie do swoich sióstr, zaangażowanych w działalność społeczną, Róża pozostała w domu rodzinnym. Przez lata pomagała ojcu w prowadzeniu gospodarstwa, wspierając go w codziennej pracy na roli. Jej życie było świadectwem przywiązania do rodzinnych obowiązków i lokalnej tradycji.

Na zdjęciu głównym siostry Poliwodzianki z Wójtowej Wsi, rok 1941 r.

Rodzina Poliwodów. Od lewej stoją: Bronisława Gomoła, Anna Smolka, Piotr Poliwoda, Róża Poliwoda, Franciszka Wawrzynek, Zofia Hajduk. Siedzą rodzice Franiciszka i Franciszek Poliwoda, Zielone Świątki, 1942 r.

 

Zdjęcie u góry: w mieszkaniu Anny Smolki. Od lewej siedzą Franciszka, Anna i Zofia, 1941 r.

U dołu dom rodzinny Poliwodów, Wójtowa Wieś.